Er zijn wereldwijd meer dan 700 salamander soorten bekend, verspreid over Europa, Azië, Noord-Amerika en delen van Zuid-Amerika. Ze behoren tot de orde van de staartamfibieën (Caudata) en onderscheiden zich van kikkers doordat ze hun staart behouden als volwassen dier. Van de felgekleurde vuursalamander in de Europese bossen tot de reusachtige Chinese reuzensalamander in bergbeken: de variatie binnen deze diergroep is groot.
Salamanders leven zowel op het land als in het water, afhankelijk van de soort en de levensfase. Sommige soorten brengen hun hele leven door in het water, andere komen alleen terug naar het water om te paren. Die variatie maakt het zinvol om de bekendste soorten apart te bekijken.
De meest bekende salamander soorten in Europa
Europa heeft een aantal goed bestudeerde salamandersoorten, waarvan de vuursalamander (Salamandra salamandra) de bekendste is. Deze soort heeft een opvallend zwart lichaam met gele of oranje vlekken, wat dieren waarschuwt voor zijn giftige huidafscheiding. De vuursalamander leeft overwegend op het land, in vochtige loofbossen, en trekt alleen naar water om zijn larven levend te baren. Hij wordt gemiddeld 15 tot 25 centimeter lang.
De alpenstaartamfibie of vuursalamander heeft een verwant: de vlekkerige salamander (Salamandra salamandra terrestris), een ondersoort die je in Nederland en België tegenkomt. In de Ardennen en Zuid-Limburg is hij op vochtige avonden regelmatig te zien, vooral na regen.
Naast de vuursalamander zijn er de echte watersalamanders, ook wel tritonen genoemd. In Nederland en België komen drie soorten voor:
- Kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris): de meest voorkomende soort in de Lage Landen, met een lengte van 7 tot 11 centimeter. Mannetjes hebben tijdens het broedseizoen een getande rugkam.
- Grote watersalamander (Triturus cristatus): een beschermde soort die tot 18 centimeter lang kan worden. Herkenbaar aan de oranje buik met zwarte vlekken en de opvallende rugkam van het mannetje.
- Vinpootsalamander (Lissotriton helveticus): een kleinere soort met een gladde huid en opvallende achtervinnen bij het mannetje in het water.
De Italiaanse kuifsalamander (Triturus carnifex) lijkt sterk op de grote watersalamander en leeft in Midden- en Zuid-Europa. Verwarring tussen deze soorten komt voor, ook bij hobbyisten.
Bijzondere salamander soorten buiten Europa
Buiten Europa vind je de meest uiteenlopende salamandersoorten. Noord-Amerika is bijzonder rijk aan soorten, met meer dan 190 verschillende soorten in de familie Plethodontidae, de longloos salamanders. Deze dieren ademen volledig via hun huid en de slijmvliezen in de bek, zonder longen. Een bekend voorbeeld is de roodrug salamander (Plethodon cinereus), die veelvoorkomend is in Noord-Amerika en een felrode streep over zijn rug heeft.
De griekse of marmoratie salamander (Triturus marmoratus) leeft in het Iberisch Schiereiland en Frankrijk en heeft een opvallend groen-zwart gemarmerd patroon. Hij behoort tot dezelfde groep als de Europese kamstaartamfibieën.
De axolotl (Ambystoma mexicanum) is een van de meest herkenbare salamandersoorten ter wereld, al is het geen gewone salamander in gedrag. De axolotl blijft zijn hele leven in een larvaal stadium, een verschijnsel dat neotenie heet. Hij is in het wild bijna uitgestorven en leeft nog alleen in het Xochimilcomeer bij Mexico-Stad. In gevangenschap is hij populair als huisdier en studieobject voor wetenschappers vanwege zijn uitzonderlijk vermogen om ledematen te regenereren.
De grootste salamander ter wereld is de Chinese reuzensalamander (Andrias davidianus). Hij kan meer dan 1,5 meter lang worden en weegt in uitzonderlijke gevallen boven de 50 kilogram. Hij leeft in koude bergbeken in China en staat op de lijst van ernstig bedreigde dieren. De Japanse reuzensalamander (Andrias japonicus) is iets kleiner, maar behoort tot dezelfde familie.
Giftige salamander soorten: welke moet je kennen?
Niet alle salamanders zijn giftig, maar een aantal soorten produceert wel degelijk giftige stoffen via hun huid. De vuursalamander scheidt samandarine af, een stof die bij aanraking prikkend werkt en bij opname door de mond gevaarlijk is voor kleine dieren. Voor mensen is aanraking in principe onschadelijk, maar aanraken en dan in het gezicht wrijven is geen goed idee.
De Californische salamander (Taricha torosa) en verwante soorten bevatten tetrodotoxine, hetzelfde sterk neurotoxische gif als in kogelvis. Dit maakt ze gevaarlijk voor roofdieren. Voor mensen is directe aanraking in de praktijk niet levensgevaarlijk, maar inslikken of contact met open wonden is te vermijden.
Bedreigde salamander soorten
Veel salamandersoorten staan wereldwijd onder druk. De grootste oorzaken zijn habitatverlies, watervervuiling, klimaatverandering en de schimmelziekte veroorzaakt door Bsal (Batrachochytrium salamandrivorans). Deze schimmel, ook wel salamanderziekte of salamanderpest genoemd, heeft in Nederland en België populaties van de vuursalamander zwaar aangetast. Het verlies aan individuen was in sommige gebieden dramatisch.
De grote watersalamander is in Nederland wettelijk beschermd. Het vernietigen van zijn leefgebied of het vangen van dieren zonder vergunning is verboden. Tuinvijvers en poelen zijn voor deze soort steeds belangrijker geworden als alternatief leefgebied, nu veel natuurlijke poelen zijn verdwenen.
Salamanders als huisdier: welke soorten zijn geschikt?
Voor mensen die salamanders willen houden, zijn er een paar soorten die in gevangenschap goed gedijen mits je de juiste omstandigheden biedt. Populaire keuzes zijn:
- Axolotl: volledig aquatisch, relatief makkelijk te houden in een aquarium met koud water (14 tot 18 graden Celsius).
- Vuurbellensalamander (Cynops pyrrhogaster): een Japanse watersalamander met een oranje buik, populair bij terrarium hobbyisten.
- Tijgersalamander (Ambystoma tigrinum): een grote, robuuste soort uit Noord-Amerika die zowel op land als in het water leeft.
Let op: in Nederland en België zijn inheemse salamandersoorten beschermd en mogen niet gevangen of gehouden worden zonder vergunning. Koop altijd dieren van een erkende kweker en controleer of de soort legaal is om te houden in jouw land.
Veelgestelde vragen over salamander soorten
Hoeveel salamander soorten zijn er? Wereldwijd zijn er naar schatting meer dan 700 soorten beschreven, verdeeld over zo’n 10 families. Nieuwe soorten worden nog regelmatig ontdekt, met name in tropische gebieden.
Wat is het verschil tussen een salamander en een triton? Tritonen zijn een subgroep van de salamanders die behoort tot de familie Salamandridae. Alle tritonen zijn salamanders, maar niet alle salamanders zijn tritonen. In de volksmond wordt “triton” vaak gebruikt voor de waterlevende soorten zoals de kleine en grote watersalamander.
Kunnen salamanders hun poten teruggroeien? Ja, veel salamandersoorten hebben een sterk vermogen tot weefselregeneratie. De axolotl is het bekendste voorbeeld: hij kan niet alleen poten, maar ook delen van het hart en de hersenen regenereren. Dit maakt hem interessant voor medisch onderzoek.
Zijn alle salamanders giftig? Nee, lang niet alle soorten zijn giftig. Een deel produceert wel huidafscheidingen die voor roofdieren onaangenaam of schadelijk zijn, maar de meeste soorten zijn voor mensen bij normaal contact volledig onschadelijk.
De diversiteit aan salamander soorten is enorm,
