De fire salamander (Salamandra salamandra) is een van de bekendste salamandersoorten van Europa, direct herkenbaar aan zijn zwarte lijf met felgele of oranje vlekken en strepen. Deze kleuren zijn geen toeval: ze waarschuwen andere dieren dat de salamander giftig is. De fire salamander leeft verspreid over grote delen van Europa, van Portugal tot de Kaukasus, en houdt van vochtige bossen met beekjes en vijvers in de buurt.
Uiterlijk en herkenning van de fire salamander
Een volwassen fire salamander wordt doorgaans tussen de 15 en 25 centimeter lang. Het lichaam is gedrongen, met een brede, afgeronde kop en een korte staart. De huid is glanzend en zwart, doorbroken door opvallende gele of oranje vlekken. Het precieze patroon verschilt per individu en per regio. Sommige salamanders hebben grote aaneengesloten strepen, andere hebben losse ronde vlekken.
Achter de ogen en langs de rug zitten kliertjes die een giftige stof afscheiden, het zogenaamde salamandrine. Dit gif is niet dodelijk voor mensen, maar veroorzaakt wel irritatie aan huid en slijmvliezen. Raak je ogen of mond aan na contact met een fire salamander, spoel dan goed af met water. Vogels en kleine zoogdieren laten de salamander na één nare ervaring met rust.
Leefgebied en gedrag
De fire salamander leeft het liefst in loofbossen op hellingen, bij voorkeur met beekjes of andere kleine waterlopen in de buurt. Overdag verstopt hij zich onder stenen, boomstronken of in de strooisellaag. Pas als het donker wordt en de lucht vochtig is, komt hij tevoorschijn om te jagen. Regenachtige avonden zijn ideaal: dan zie je ze soms in groten getale over de bosbodem lopen.
Het dieet bestaat voornamelijk uit regenwormen, slakken, insecten en kleine kreeftachtigen. De fire salamander is een rustige jager die zijn prooi benadert en dan met een snelle tongbeweging grijpt. In de winter gaat hij in winterslaap, verborgen onder de grond of in holle bomen.
Voortplanting: levendbarend en bijzonder
Wat de fire salamander onderscheidt van veel andere amfibieën, is zijn manier van voortplanten. De meeste amfibieën leggen eieren in het water, maar de fire salamander is levendbarend. De vrouwtjes dragen de larven in hun lichaam totdat ze volledig ontwikkeld zijn, of ze brengen al vroeg goed ontwikkelde larven ter wereld die dan nog een korte periode als waterlarve leven.
Afhankelijk van het gebied en de ondersoort verschilt dit: sommige populaties, zoals Salamandra salamandra bernardezi uit Noord-Spanje, bevallen van volledig ontwikkelde kleine salamandertjes die direct op het land kunnen leven. Andere populaties brengen larven ter wereld die nog een fase in het water doormaken voordat ze metamorfoseren naar een volwassen dier. Een worp bestaat gewoonlijk uit een tiental tot enkele tientallen nakomelingen.
Verspreiding en ondersoorten
De fire salamander kent meerdere ondersoorten, verspreid over Europa. Je vindt hem in landen als Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, België, Nederland, Spanje, Portugal, Italië, de Balkanlanden en verder naar het oosten. In Nederland en België komt hij voor in de heuvels van de Ardennen, het Luikse gebied en in de Limburgse heuvels rond Maastricht.
Elke ondersoort heeft een eigen patroon en lichte gedragsverschillen. Salamandra salamandra salamandra is de meest voorkomende ondersoort in Centraal-Europa. Wetenschappers onderscheiden doorgaans meer dan tien ondersoorten, al is de exacte indeling onderwerp van voortdurend biologisch onderzoek.
Bedreigingen: de schimmel die populaties wegvaagt
De fire salamander staat voor een ernstige bedreiging: de schimmel Batrachochytrium salamandrivorans, afgekort Bsal. Deze schimmel, die waarschijnlijk via de internationale handel in amfibieën uit Azië naar Europa is gebracht, tast de huid van salamanders aan en is voor veel populaties dodelijk. In Nederland zijn door Bsal lokale populaties fire salamanders vrijwel volledig verdwenen.
De schimmel verspreidt zich via water, aarde en direct contact. Er is nog geen breed inzetbare behandeling beschikbaar voor wilde populaties. Salamanderonderzoekers en natuurbeschermers in Europa werken samen aan methoden om de verspreiding te beperken, onder meer via quarantainemaatregelen voor amfibieën die worden verhandeld en door bewustwording bij wandelaars en terreinbeheerders.
Naast Bsal speelt ook habitatverlies een rol. Kap van loofbossen, verdroging van beken en milieuverontreiniging zetten populaties onder druk. De fire salamander staat op de Rode Lijst van de IUCN als “least concern” op Europees niveau, maar regionale populaties, zeker in Nederland en België, verkeren in een kwetsbare situatie.
Fire salamander in gevangenschap
De fire salamander wordt ook gehouden als terrariumdier. Hij is relatief eenvoudig te verzorgen, vraagt een koel en vochtig terrarium met veel schuilplaatsen, en eet gretig regenwormen en andere levende insecten. Houd er rekening mee dat zijn huid gif afscheidt: was na elk contact je handen grondig.
Koop bij aanschaf altijd een dier dat legaal en gekweekt is, nooit een dier dat uit de natuur is gehaald. Wilde populaties staan al genoeg onder druk. Informeer bij een erkende kweker of herpetologische vereniging voor actueel advies over huisvesting en voeding.
De fire salamander is een fascinerende en ecologisch waardevolle soort, die door zijn opvallende uiterlijk en bijzondere voortplanting veel mensen aanspreekt. Door de druk van Bsal en habitatverlies is het bewaken van zijn leefgebied en het beperken van de handel in wilde exemplaren belangrijker dan ooit voor het voortbestaan van deze bijzondere salamander in Europa.
