Een kleine kikker begint zijn leven als een winderig pudding-eitje in het water en groeit via een reeks fascinerende stadia uit tot een springend en kwakend dier op het land. Die metamorfose is een van de meest spectaculaire veranderingen in de natuur, en je hoeft niet ver te zoeken om hem te vinden: vijvers, sloten en moerassen in Nederland en België zitten vol met dit bijzondere proces.
Hoe een kleine kikker ontstaat: van ei tot dier
Alles begint bij een kikkerdril: een klonter gelatineachtige eieren die je in het vroege voorjaar op het water ziet drijven. Elk eitje heeft een zwart puntje in het midden, dat de kiem van een nieuw kikkervisje is. Na ongeveer twee tot drie weken (afhankelijk van de watertemperatuur) kruipt er een kikkervisje uit. Dat is op dat moment nog geen kikker: het heeft kieuwen, een staart en leeft volledig in het water.
In de weken erna groeit het kikkervisje razendsnel. Eerst verschijnen de achterpootjes, dan de voorpootjes, en langzaam begint de staart te krimpen. De kieuwen verdwijnen en er ontwikkelen zich longen. Na zo’n twaalf weken is de staart bijna weg en kruipt er een piepklein kikkertje het water uit. Op dat moment is het dier nog geen centimeter groot, maar heeft het al alle kenmerken van een volwassen kikker.
Hoe klein is een kleine kikker precies?
Net uit het water gestapt, meten jonge gewone kikkers (Rana temporaria) slechts een paar millimeter tot maximaal een centimeter. Pas na één tot drie jaar bereiken ze hun volwassen grootte van vier tot negen centimeter, afhankelijk van de soort en de leefomstandigheden. In Nederland zijn de meest voorkomende soorten de gewone bruine kikker en de groene kikker. De bastaardkikker, een kruising van twee groene kikkersoorten, kan iets groter worden.
Er bestaan ook echte miniatuursoorten wereldwijd, zoals de Paedophryne amauensis uit Papoea-Nieuw-Guinea, die als kleinste kikker (en kleinste gewerveld dier) ter wereld bekend staat met een lengte van nog geen acht millimeter. Die kom je in Nederland niet tegen, maar het geeft aan hoe divers kikkers als diergroep zijn.
Wat eet een kleine kikker?
Als kikkervisje eet het dier voornamelijk algen, waterplanten en organisch materiaal dat op de bodem bezinkt. Zodra het een kleine kikker wordt en op het land leeft, schakelt het volledig over op levend voedsel. Jonge kikkers eten kleine insecten, mieren, fruitvliegjes en andere minuscule geleedpotigen. Hoe groter de kikker wordt, hoe groter de prooi: volwassen kikkers eten wormen, slakken, spinnen en zelfs kleine muggen in grote aantallen.
Kikkers zijn tong-jagers: met een snelle klap van hun kleverige tong pakken ze een insect in een fractie van een seconde. Een kleine kikker oefent die vaardigheid al direct na het verlaten van het water.
Gevaren voor jonge kikkers
De periode vlak na de metamorfose is de gevaarlijkste in het leven van een kleine kikker. Op dat moment zijn ze minuscuul en langzaam genoeg om gemakkelijk te vangen. Vogels zoals ooievaars, reigers en merels, maar ook egels, slangen en grotere insecten zoals loopkevers pakken jonge kikkers zodra ze de kans krijgen. Van de honderden eitjes die een kikkerpaar legt, haalt maar een klein deel de volwassen leeftijd.
Daarnaast speelt de kwaliteit van het water een grote rol. Vervuiling, uitdroging van vijvers en het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de buurt van leefgebieden bedreigen de ontwikkeling van kikkervisjes en jonge kikkers.
Kleine kikkers in de tuin: wat kun je doen?
Een tuinvijver aanleggen of in stand houden is de meest directe manier om kleine kikkers een kans te geven. Een paar concrete tips:
- Zorg voor een zachte helling in de vijver, zodat jonge kikkers zelf het water uit kunnen kruipen.
- Plant inheemse waterplanten zoals gele lis en dotterbloem, die als schuilplek en eiafzetplaats dienen.
- Gebruik geen bestrijdingsmiddelen in de buurt van de vijver.
- Laat een deel van de tuin wat wilder staan: hoge vegetatie, bladhopen en stenen zijn schuilplaatsen voor jonge kikkers op het land.
- Zet geen vis in een kleine tuinvijver als je kikkers wilt houden, want vissen eten kikkervisjes en kikkerdril.
Een kleine kikker is kwetsbaar en afhankelijk van zowel schoon water als een veilige leefomgeving op het land. Wie zijn tuin geschikt maakt, kan ieder voorjaar het hele verhaal van eitje tot springende kikker van dichtbij meemaken.
