Een reuze schildpad is een van de grootste landschildpadden die op aarde rondloopt, met een schild dat kan oplopen tot meer dan een meter lang en een gewicht van soms wel 300 kilogram. De bekendste soort is de galapagosreuzenschildpad (Chelonoidis niger), die uitsluitend voorkomt op de Galapagoseilanden in de Stille Oceaan. Wat deze dieren zo bijzonder maakt, is niet alleen hun formaat, maar ook hun extreme leeftijd: galapagosreuzenschildpadden worden in het wild routinematig ouder dan 100 jaar.
Welke soorten reuze schildpadden zijn er?
Er zijn twee grote groepen reuzenschildpadden die dit formaat bereiken: de galapagosreuzenschildpad en de Aldabra-reuzenschildpad (Aldabrachelys gigantea). De Aldabra-schildpad leeft op de Aldabra-atol in de Indische Oceaan, bij de Seychellen. Vroeger kwamen er op veel eilanden in de Indische Oceaan en elders grote reuzenschildpadden voor, maar de meeste zijn door menselijk toedoen uitgestorven.
De galapagosreuzenschildpad is eigenlijk geen enkelvoudige soort, maar een groep van meerdere ondersoorten die elk op een ander eiland van de Galapagos leven. Sommige eilanden hebben hun eigen populatie die er qua schildvorm anders uitziet dan die op het buureiland. Er zijn twee hoofdvormen: de koepelvormige schelp (bij dieren die leven in vochtige hooglanden met veel plantengroei op de grond) en de zadelrugvorm (bij dieren uit drogere gebieden, waarbij het schild aan de voorkant omhoog krult zodat de schildpad hoger kan reiken naar cactussen en struiken).
Hoe groot en zwaar wordt een reuze schildpad?
Volwassen mannetjes van de galapagosreuzenschildpad wegen gemiddeld tussen de 200 en 300 kilogram en hebben een schild van 1,2 tot 1,5 meter lang. Vrouwtjes blijven beduidend kleiner, met een gewicht van ruwweg 50 tot 100 kilogram. De Aldabra-reuzenschildpad is vergelijkbaar van formaat. Dit maakt reuzenschildpadden de zwaarste landschildpadden ter wereld en ook tot de grootste landreptielachtigen die nu nog leven.
Die enorme omvang heeft een biologische reden. Op eilanden zonder grote roofdieren konden schildpadden in de loop van miljoenen jaren steeds groter worden zonder dat dat nadelen had. Dit verschijnsel heet eilandreuzengroei. Groot formaat helpt bij het bewaren van lichaamstemperatuur en het overleven van perioden met weinig voedsel.
Wat eten reuzenschildpadden?
Reuze schildpadden zijn planteneters. Ze eten grassen, bladeren, cactussen, vruchten en andere planten die op de eilanden groeien. Ze hebben een trage stofwisseling en kunnen zonder eten en drinken maandenlang overleven. Dat was vroeger hun redding in tijden van droogte, maar het maakte ze tegelijk kwetsbaar: zeelieden namen ze als levende proviand mee aan boord, omdat de dieren wekenlang in het ruim konden overleven zonder voedsel of water.
Op de Galapagos volgen de schildpadden jaarlijks een vast patroon. In de natte periode trekken ze naar de hooglanden om te grazen. In de drogere maanden dalen ze af naar lagere gebieden. Ze leggen hierbij afstanden af van soms tientallen kilometers, altijd langs dezelfde routes. Die trekroutes worden van generatie op generatie herhaald.
Hoe oud wordt een reuze schildpad?
Reuze schildpadden behoren tot de langstlevende dieren op aarde. In gevangenschap zijn dieren gedocumenteerd die ouder waren dan 150 jaar. In het wild is de exacte leeftijd moeilijk vast te stellen, maar schattingen van meer dan 100 jaar zijn heel gebruikelijk. Een bekend voorbeeld is Jonathan, een Aldabra-reuzenschildpad die op Sint-Helena woont en waarvan de geboortedatum naar schatting rond 1832 ligt, waarmee hij in 2025 de oudst bekende levende landdier ter wereld zou zijn.
Die hoge leeftijd hangt samen met hun trage levensstijl: een lage hartslag, een langzame stofwisseling en weinig celschade door vrije radicalen. Ze groeien ook langzaam: een galapagosreuzenschildpad is pas op een jaar of 20 tot 25 volwassen.
Zijn reuze schildpadden bedreigd?
Ja, veel soorten en ondersoorten zijn ernstig bedreigd of al uitgestorven. De galapagosreuzenschildpad staat als kwetsbaar tot ernstig bedreigd op de Rode Lijst van de IUCN, afhankelijk van de ondersoort. In de 17e tot 19e eeuw werden honderdduizenden exemplaren weggevangen door walvisvaarders en zeelieden. Daarna zorgden meegebrachte dieren zoals ratten, varkens en geiten voor verdere schade: ze aten de eieren en kuikens op, of vernielden de vegetatie waarvan de schildpadden afhankelijk zijn.
Eén ondersoort, de Pinta-eilandschildpad, stierf in 2012 definitief uit met de dood van het laatste exemplaar, een mannetje dat bekendstond als “Lonesome George”. Dat verlies leidde tot meer aandacht voor de bescherming van de overige populaties.
Tegenwoordig worden reuzenschildpadden actief beschermd op de Galapagos. Fokprogramma’s op de eilanden hebben de aantallen van meerdere ondersoorten flink verhoogd. Jonge schildpadden worden in gevangenschap grootgebracht totdat ze groot genoeg zijn om niet meer door ratten te worden gedood, en daarna uitgezet in het wild. Dit heeft al geleid tot meetbare herstelgroei bij verschillende populaties.
Waar kun je een reuze schildpad zien?
De meest indrukwekkende plek om wilde reuzenschildpadden te zien is de Galapagos, een eilandengroep die als nationaal park en UNESCO-werelderfgoed beschermd is. In de hooglanden van Santa Cruz kun je grote groepen schildpadden tegenkomen die rustig grazen. Toegang tot de eilanden is gereguleerd en bezoekers mogen de dieren niet aanraken of verstoren.
Buiten de Galapagos zijn Aldabra-reuzenschildpadden te zien op de Seychellen, maar ook in diverse dierentuinen wereldwijd, waaronder in Nederland. In gevangenschap worden ze soms erg tam en reageren ze op mensen, al blijven het wilde dieren die specifieke verzorging nodig hebben.
Een reuze schildpad zien in het wild is een ongewone ervaring, juist door het contrast: een dier van honderden kilo’s, ouder dan de meeste mensen, dat langzaam en kalm door het landschap beweegt alsof de tijd er niet toe doet. Dat is precies wat deze dieren zo fascinerend maakt.
