Een pootloze hagedis ziet eruit als een slang, maar is het niet. Dit zijn echte hagedissen die in de loop van de evolutie hun ledematen zijn kwijtgeraakt, of waarbij die zo sterk zijn gereduceerd dat ze nauwelijks meer zichtbaar zijn. Wereldwijd zijn er meerdere soorten en families van hagedissen die onafhankelijk van elkaar dit slangachtige uiterlijk hebben ontwikkeld, wat ze fascinerend maakt voor zowel biologen als dierliefhebbers.
Wat is een pootloze hagedis precies?
Een pootloze hagedis is een hagedis waarbij de poten in de evolutie sterk zijn gereduceerd of volledig zijn verdwenen. Dit is geen toevalligheid: het is meerdere keren onafhankelijk van elkaar gebeurd in verschillende hagedissenfamilies. Ze lijken daardoor op slangen, maar zijn dat niet. Toch zijn er duidelijke kenmerken waarmee je ze van elkaar kunt onderscheiden. De meeste pootloze hagedissen hebben oogleden die ze kunnen sluiten, iets wat echte slangen niet kunnen. Daarnaast hebben ze vaak een ooropening aan de zijkant van de kop en een staart die ze zelf kunnen afwerpen als afleiding voor een aanvaller, een eigenschap die “autotomie” heet.
De naam “pootloze hagedis” is eigenlijk een verzamelnaam voor verschillende groepen. Ze horen niet allemaal tot dezelfde familie, maar hebben een vergelijkbare lichaamsvorm gekregen door aanpassing aan hun leefomgeving, met name het graven in de grond of het bewegen door dicht struikgewas.
Soorten pootloze hagedissen
Er zijn verschillende families en geslachten van hagedissen die je als pootloos kunt omschrijven. Eén bekende groep is de familie Anniellidae, ook wel de Californische pootloze hagedissen genoemd. Deze onderfamilie is monotypisch: alle vertegenwoordigers behoren tot één geslacht, namelijk Anniella. Binnen dit geslacht zijn er zes soorten, die leven in de zandige bodems van Californië en het aangrenzende deel van Mexico. Ze zijn klein, glad en brengen het grootste deel van hun leven ondergronds door.
Andere bekende pootloze hagedissen zijn de hazelworm (Anguis fragilis), die ook in Europa voorkomt, zelfs in Nederland en België. De hazelworm is een vertegenwoordiger van de familie Anguidae. Dit dier wordt vaak verward met een slang, maar is dat dus niet. Een volwassen hazelworm wordt gemiddeld 30 tot 50 centimeter lang en leeft in tuinen, bosranden en graslanden. Hij eet slakken, wormen en insecten.
Andere voorbeelden van pootloze hagedissenfamilies wereldwijd zijn de Pygopodidae (uit Australië en Nieuw-Guinea) en bepaalde soorten uit de familie Dibamidae. Al deze groepen hebben de poten onafhankelijk van elkaar verloren, een mooi voorbeeld van convergente evolutie.
Hoe onderscheid je een pootloze hagedis van een slang?
Dit is de meest gestelde vraag over dit dier, en terecht. Op het eerste gezicht lijken ze sprekend op elkaar. Er zijn een paar praktische kenmerken om op te letten:
- Oogleden: pootloze hagedissen hebben beweegbare oogleden. Slangen hebben dat niet; hun ogen zijn altijd open.
- Ooropening: de meeste pootloze hagedissen hebben een zichtbare ooropening aan de zijkant van de kop. Bij slangen ontbreekt die.
- Staart: bij een pootloze hagedis is de staart relatief lang en kan hij worden afgestoten. Bij slangen is de staart veel korter in verhouding tot het lichaam.
- Tong: slangen hebben een gespleten tong die constant beweegt. Pootloze hagedissen hebben een kortere, minder gespleten tong.
- Schubben op de buik: slangen hebben brede buikschubben die hen helpen voort te bewegen. Pootloze hagedissen hebben kleinere, meer uniforme schubben over het hele lichaam.
Leefwijze en gedrag
De meeste pootloze hagedissen leven verborgen, in de grond of onder bladeren en stenen. Ze zijn goed aangepast aan het graven dankzij hun slanke, gladde lichaam. De soorten uit het geslacht Anniella brengen vrijwel hun hele leven ondergronds door in zandige bodems en komen zelden aan de oppervlakte. De Europese hazelworm is wat meer te zien, maar ook die verstopt zich overdag graag onder stenen, boomstammen of in composthoeken.
Pootloze hagedissen zijn carnivoren. Ze eten kleine ongewervelde dieren zoals wormen, slakken, insectenlarven en soms kleine spinnen. Ze zijn over het algemeen traag en robuust van karakter; als ze worden opgeraapt, rollen ze zich op of bewegen ze traag en onhandig. Ze bijten zelden en zijn voor mensen volkomen onschadelijk.
Verspreiding en leefgebied
De verspreiding verschilt sterk per soort. De Anniella-soorten leven uitsluitend langs de westkust van Noord-Amerika, voornamelijk in kustgebieden en valleien in Californië. De hazelworm komt voor in een groot deel van Europa, van Groot-Brittannië tot Rusland, en houdt van vochtige, beschutte plekken met voldoende dekking. Australische pootloze hagedissen uit de familie Pygopodidae zijn juist aangepast aan drogere omstandigheden en leven in open bosgebieden en halfwoestijnen.
Wat al deze soorten gemeen hebben, is dat ze weinig ruimte nodig hebben zolang er voldoende voedsel en schuilplaatsen zijn. In tuinen met een compostbak of stenenhoopje zie je de hazelworm in Nederland en België dan ook regelmatig opduiken.
Zijn pootloze hagedissen beschermd?
In Nederland en België is de hazelworm een beschermde diersoort. Je mag hem niet opzettelijk vangen, doden of zijn leefgebied verstoren. De Anniella-soorten in Californië staan op de lijst van kwetsbare dieren door het verlies van hun leefgebied door verstedelijking en landbouw. Australische soorten variëren sterk in hun beschermde status per soort en regio.
Wil je een pootloze hagedis helpen? Zorg dan voor een natuurvriendelijke tuin met stenen, houtstapels en compost. Zo geef je de hazelworm een veilige plek om te leven, zonder dat je er iets speciaals voor hoeft te doen.
Een pootloze hagedis is daarmee niet alleen een biologisch opmerkelijk dier, maar ook een nuttige gast in je tuin. Hij houdt slakkenpopulaties klein en vraagt niets terug. Kom je er een tegen, laat hem dan rustig zijn weg gaan.
