De pijl gif kikker, ook wel pijlgifkikker of gifkikker genoemd, is een van de meest opvallende en giftigste dieren op aarde. Deze kleine, felgekleurde kikkers uit de familie Dendrobatidae leven vooral in de regenwouden van Midden- en Zuid-Amerika. Hun felle kleuren zijn geen toeval: ze waarschuwen vijanden dat aanraken of opeten gevaarlijk is.
Wat de pijlgifkikker zo bijzonder maakt, is de combinatie van extreme giftigheid, levendige kleuren en een bijzondere manier van zorgen voor hun jongen. In dit artikel lees je precies hoe dat werkt en waarom deze kikkers zo anders zijn dan andere soorten.
Waarom heet het een pijl gif kikker?
De naam pijlgifkikker verwijst naar een gebruik van inheemse volkeren in Zuid-Amerika, met name in Colombia. Zij streken het giftige huidslijm van sommige soorten over de punten van hun blaaspijppijlen. Zo werden de pijlen dodelijker bij de jacht. Niet alle soorten uit de familie Dendrobatidae zijn giftig genoeg om hiervoor gebruikt te worden, maar de naam is voor de hele groep blijven hangen.
De Phyllobates terribilis, beter bekend als de gouden gifkikker, is de giftigste soort. Inheemse volken in Colombia gebruikten juist deze soort voor hun jachtpijlen. Het gif van één exemplaar is in theorie sterk genoeg om meerdere mensen te doden. Gelukkig spuiten of bijten deze kikkers het gif niet actief in; het zit in hun huid en werkt alleen bij aanraking of inslikken.
Felle kleuren als waarschuwing
Pijlgifkikkers zijn te herkennen aan hun opvallende kleuren. Denk aan felrood, gifgroen, knalgeel, kobaltblauw of combinaties daarvan. Dit verschijnsel heet aposematisme: het gebruik van heldere kleuren als signaal dat een dier gevaarlijk of oneetbaar is. Roofdieren leren al snel dat een kleurrijke kikker beter niet in de buurt wordt gebracht.
De kleuren verschillen sterk per soort en zelfs per populatie. Zo zijn er kikkers binnen dezelfde soort die er in het ene regenwoud heel anders uitzien dan een paar honderd kilometer verderop. Dit maakt pijlgifkikkers ook interessant voor wetenschappers die bestuderen hoe evolutie en kleurontwikkeling samenhangen.
Hoe komen pijlgifkikkers aan hun gif?
Het gif van pijlgifkikkers komt niet uit het dier zelf. Ze maken het aan via de insecten die ze eten, zoals mieren, mijten en kleine kevers. Die insecten bevatten bepaalde stoffen die de kikker omzet in alkaloïden, de giftige verbindingen in hun huid. Dit is de reden dat pijlgifkikkers die in gevangenschap leven en ander voedsel krijgen, hun giftigheid na verloop van tijd verliezen. Ze worden dan volledig onschadelijk.
De giftige stoffen werken als zenuwgif. Ze blokkeren de overdracht van signalen in het zenuwstelsel, wat bij een hoge dosis spierverlammingen en hartstilstand kan veroorzaken. Wetenschappers bestuderen de alkaloïden in pijlgifkikkers ook voor medische doeleinden, omdat sommige stoffen mogelijk pijnstillende of andere farmacologische eigenschappen hebben.
Bijzondere broedzorg bij de pijlgifkikker
Wat de pijlgifkikker ook onderscheidt van veel andere kikkers, is de uitgebreide zorg voor het nageslacht. Bij veel soorten verlaten de ouders de eitjes na het afzetten. Pijlgifkikkers doen dat niet. De mannetjes bewaken de eitjes actief en houden ze vochtig totdat de larven uitkomen.
Zodra de larven (dikkopjes) zijn uitgekomen, sjouwen een of beide ouders ze op de rug naar kleine waterplasjes. Dat kunnen regendruppels zijn die verzameld zijn in bromelias of andere planten hoog in de bomen. Bij sommige soorten voedt het vrouwtje de dikkopjes zelfs met onbevruchte eieren als extra voedsel. Dit soort gedetailleerde ouderzorg is zeldzaam bij kikkers en maakt pijlgifkikkers uitzonderlijk in de amfibieënwereld.
Welke soorten pijlgifkikkers zijn er?
De familie Dendrobatidae telt meer dan 170 beschreven soorten, verdeeld over meerdere geslachten. Een paar bekende soorten:
- Phyllobates terribilis: de gouden gifkikker, de giftigste van alle soorten.
- Dendrobates tinctorius: de kleurstofkikker, populair in terrariumhobby door zijn blauw-zwarte tekening.
- Oophaga pumilio: de aardbeienpijlgifkikker, felrood met blauwe pootjes, afkomstig uit Costa Rica en Panama.
- Ranitomeya amazonica: een kleine soort uit het Amazonegebied met een uitgebreid kleurpatroon.
Niet elke soort in de familie Dendrobatidae is even giftig. Sommige soorten hebben nauwelijks meetbare hoeveelheden gif in hun huid en gelden in de praktijk als onschadelijk voor mensen.
Pijlgifkikkers als terrariumdier
Pijlgifkikkers zijn populair bij terrariumbezitters. Omdat ze in gevangenschap hun giftigheid verliezen door ander voedsel, zijn ze veilig te houden. Ze stellen wel specifieke eisen aan hun verblijf: een tropisch klimaat, hoge luchtvochtigheid, veel beplanting en kleine levende insecten zoals fruitvliegjes als voedsel.
In Nederland en België is het houden van sommige soorten gebonden aan regels. Bepaalde soorten vallen onder CITES-bescherming (het internationale verdrag over de handel in bedreigde diersoorten). Koop je een pijlgifkikker, controleer dan altijd of het dier legaal gekweekt is en of je de juiste documentatie hebt. Wilde exemplaren mogen niet zomaar worden verhandeld.
Bedreigd door ontbossing en klimaatverandering
Pijlgifkikkers leven bijna uitsluitend in tropische regenwouden. De vernietiging van hun leefgebied door ontbossing vormt de grootste bedreiging voor veel soorten. Daarbij komen schimmelziekten, zoals de beruchte chytridiomycose, die wereldwijd amfibieënpopulaties hebben gedecimeerd. Verschillende soorten pijlgifkikkers staan op de Rode Lijst van de IUCN als kwetsbaar of bedreigd.
De pijlgifkikker is een klein dier met een grote impact: op het ecosysteem van het regenwoud, op de wetenschap en op de cultuur van inheemse volkeren. Van alle kikkersoorten is dit er een die je niet snel vergeet, al is het maar door die onmogelijk felle kleuren die vanaf de eerste blik duidelijk maken: hier niet aankomen.
