Een volledig zwarte salamander in Nederland is geen aparte soort, maar een kleurvariatie die bij meerdere inheemse salamandersoorten voorkomt. Het meest bekende voorbeeld is de donkere of bijna geheel zwarte variant van de vuursalamander, maar ook de kleine watersalamander en de alpenwatersalamander kunnen zeer donker of zwart gekleurd zijn. Als je in Nederland een zwarte salamander tegenkomt, is de kans groot dat het om een van deze soorten gaat.
Welke salamanders in Nederland kunnen zwart zijn?
Nederland heeft een handvol inheemse salamandersoorten, en bij meerdere daarvan kom je donkere tot bijna zwarte exemplaren tegen. De bekendste is de vuursalamander (Salamandra salamandra). Die heeft normaal gesproken een zwarte basiskleur met gele vlekken of strepen, maar de gele tekening kan soms sterk gereduceerd zijn, waardoor het dier overwegend zwart oogt. Dat maakt hem voor veel mensen een “zwarte salamander”.
De kleine watersalamander (Lissotriton vulgaris) is de meest voorkomende salamander in Nederland. Mannetjes hebben in de voortplantingstijd een opvallende kam en bontgekleurde buik, maar buiten het water zijn ze dikwijls olijfbruin tot donkergrijs. Vrouwtjes en jonge dieren zijn vaak zo donker dat ze voor het oog bijna zwart lijken, zeker in de schaduw of als ze nat zijn.
De alpenwatersalamander (Ichthyosaura alpestris) is bij ons de meest blauwzwarte van de drie watersalamanders. De rug van mannetjes heeft een opvallend donkerblauwe kleur met zwarte vlekken. Vrouwtjes zijn grijsbruin, maar kunnen ook erg donker zijn. Deze soort komt in beperkte gebieden in Nederland voor, onder andere in het zuiden van het land.
De vuursalamander: de meest “zwarte” salamander van Nederland
Als mensen specifiek zoeken naar een zwarte salamander in Nederland, bedoelen ze vaak de vuursalamander. Dit is een opvallend grote soort, die tot wel 20 centimeter lang kan worden. De grondkleur is glanzend zwart, met gele of soms oranje vlekken. Hoe de vlekken eruitzien, verschilt per individu: de ene heeft brede gele strepen, de andere nauwelijks gele tekening.
De vuursalamander leeft vooral in vochtige loofbossen in de heuvelachtige gebieden van Zuid-Limburg. Buiten dat gebied is hij in Nederland zeldzaam. Hij houdt van bronbeken, holle bomen en verrottend hout als schuilplaats. Overdag zie je hem zelden; hij wordt vooral actief bij vochtig, zacht weer in de schemering of ’s nachts. In de winter houdt hij winterslaap onder stenen, boomwortels of in de grond.
Bijzonder aan de vuursalamander is dat hij levendbarend is: het vrouwtje brengt larven ter wereld in bronbeken, geen eieren. De larven hebben al uitwendige kieuwen en leven een tijdlang in het water voordat ze op het land gaan leven.
Waar vind je een zwarte salamander in Nederland?
De kans om een donkere of zwarte salamander te zien hangt sterk af van waar je bent en welke soort je zoekt. Een kort overzicht:
- Vuursalamander: Zuid-Limburg, loofbossen langs bronbeken, vooral ’s nachts bij vochtig weer.
- Kleine watersalamander: door heel Nederland, ook in tuinvijvers, sloten en poelen. De meest voorkomende soort.
- Alpenwatersalamander: beperkt verspreid, vaker in het zuiden en midden van Nederland, in heide- en bosgebieden.
Buiten het voortplantingsseizoen (ruwweg maart tot en met mei) zijn alle salamanders lastig te vinden. Ze verstoppen zich dan onder stenen, boomstronken, bladhopen of in vochtige spleten. Je vindt ze het makkelijkst op regenachtige avonden in het vroege voorjaar, als de temperatuur boven de vijf graden Celsius blijft.
Zwarte exotische salamanders: wat je soms in de handel ziet
In de terrariumwereld worden ook volledig zwarte salamandersoorten verkocht, zoals de Aziatische vuursalamander (Cynops pyrrhogaster) of sommige kleurvarianten van de tijgersalamander. Die zijn níet inheems in Nederland. Als je een volledig zwarte salamander tegenkomt die je niet thuis kunt brengen bij een inheemse soort, is de kans aanwezig dat het een ontsnapt of vrijgelaten terrariuimdier is. Het uitzetten of laten ontsnappen van exoten is wettelijk verboden en kan schade aanrichten aan de inheemse natuur, onder andere door het verspreiden van ziektes zoals de chytrideschimmel (Batrachochytrium salamandrivorans, ook wel Bsal genoemd).
Wat te doen als je een zwarte salamander tegenkomt?
Raak de salamander zo min mogelijk aan. Salamanders nemen via hun huid vochtverlies en stoffen op, en handzweet kan hen schaden. Als je de dieren toch oppakt (bijvoorbeeld om ze veilig van de weg te halen), doe dat dan met vochtige handen. Noteer de vindplaats en meld bijzondere waarnemingen bij RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland) of via Waarneming.nl. Die gegevens helpen onderzoekers om de verspreiding van salamanders in Nederland bij te houden.
Kom je een zwarte salamander tegen in Zuid-Limburg op een natte avond in het voorjaar, dan is de kans groot dat je een vuursalamander voor je hebt. Elders in Nederland, zeker als het dier bij of in het water zit, gaat het vrijwel zeker om een watersalamander in een donkere kleurvariatie. Een goede veldgids of de fotobestanden van RAVON helpen je om de soort definitief te bepalen.
